1 แหล่งน้ำผิวดินตามธรรมชาติ

          แหล่งน้ำผิวดินตามธรรมชาติ ประกอบด้วย แม่น้ำ ลำคลอง หนอง บึง น้ำตก ส่วนอ่างเก็บน้ำ หรือเขื่อนกักเก็บน้ำต่าง ๆ จัดเป็นแหล่งน้ำที่ถูกสร้างขึ้นด้วยมนุษย์ เมื่อดูอย่างผิวเผินแล้วจะเห็นว่าเรามีน้ำจืดอยู่มากมาย แต่ในความเป็นจริงแล้ว ปริมาณน้ำจืดที่มีอยู่และสามารถนำมาใช้ประโยชน์สำหรับการดำรงชีวิตได้นั้นมีน้อย เมื่อเทียบกับปริมาณของน้ำทะเล

          ในจังหวัดนครศรีธรรมราช มีแม่น้ำหลายสายที่ไหลมารวมกัน โดยแบ่งออกเป็นกลุ่มซึ่งเรียกว่า ลุ่มน้ำ ดังนี้

                   1) ลุ่มน้ำภาคใต้ฝั่งตะวันออก ประกอบด้วยแม่น้ำสายหลักดังนี้

                              1.1) ลุ่มน้ำสาขาชายฝั่งทะเลภาคใต้ฝั่งตะวันออกส่วนที่ 3 มีพื้นที่ลุ่มน้ำอยู่ในเขตจังหวัดสุราษฎร์ธานี และอำเภอท่าศาลา อำเภอสิชล อำเภอขนอม อำเภอนบพิตำ จังหวัดนครศรีธรรมราช   ลุ่มน้ำสาขาชายฝั่งทะเลภาคใต้ฝั่งตะวันออกส่วนที่ 3 สามารถ แบ่งได้เป็น 2 ส่วนใหญ่ๆ คือ

                                          1. ส่วนที่เป็นเกาะ (เกาะสมุย เกาะพงัน และเกาะเต่า) เป็นลำน้ำขนาดเล็กสายสั้นๆ ระบายน้ำจากพื้นที่ตอนกลางของเกาะที่เป็นภูเขาสูงออกสู่ทะเลทั้ง 4 ทิศ สภาพภูมิประเทศแบ่งออกเป็น    พื้นที่ต้นน้ำ กลางน้ำ และปลายน้ำได้อย่างชัดเจน

                                          2. ลุ่มน้ำในแผ่นดินใหญ่ จะมีขนาดลำน้ำสาขาโดยทั่วไปใหญ่กว่าและมีความยาวมากกว่าลำน้ำในเกาะสมุยและเกาะพงัน สามารถแบ่งออกได้ 2 กลุ่ม คือ กลุ่มที่ระบายน้ำจากต้นน้ำลงสู่ทะเลในแนวใต้-เหนือ และในแนวตะวันตก-ตะวันออก กลุ่มที่ระบายน้ำจากทิศใต้ไปออกทะเลอ่าวไทยทางด้านทิศเหนือ ประกอบด้วยคลองต่าง ๆ ในเขตจังหวัดสุราษฎร์ธานี สำหรับกลุ่มที่ระบายน้ำจากทิศตะวันตก ออกสู่อ่าวไทยทางทิศตะวันออกประกอบด้วยคลอง ต่าง ๆ ในเขตอำเภอขนอม และอำเภอสิชล จังหวัดนครศรีธรรมราช โดยมีคลองสาขาที่สำคัญ เช่น คลองขนอม คลองท่าเรือรี คลองท่าทน และคลองหิน                

                              1.2) ลุ่มน้ำสาขาคลองกลาย มีพื้นที่อยู่ในเขตอำเภอพิปูน อำเภอท่าศาลาและอำเภอนบพิตำ จังหวัดนครศรีธรรมราช สภาพภูมิประเทศ แบ่งออกเป็น 3 ลักษณะ คือ พื้นที่ต้นน้ำ ซึ่งเป็นพื้นที่ภูเขาสูงทางด้านทิศตะวันตกและทิศใต้ของลุ่มน้ำ ส่วนใหญ่มีสภาพเป็นพื้นที่ป่า ถัดมาเป็นพื้นที่กลางน้ำมีลักษณะ    เป็นพื้นที่ราบริมฝั่งคลองกลายในตอนกลางของพื้นที่ต่อเนื่องถึงพื้นที่ราบทางตอนล่างซึ่งเป็นพื้นที่การเกษตร        ที่สำคัญและพื้นที่ปลายน้ำเป็นที่ราบชายฝั่งทะเลมีชุมชนขนาดเล็กหลายชุมชนตลอดแนวชายฝั่ง ลุ่มน้ำสาขาคลองกลายมีคลองกลายเป็นลำน้ำหลักที่สำคัญ โดยมีต้นน้ำมาจากเทือกเขาสูง ทางด้านทิศตะวันตกของพื้นที่ แล้วไหลออกสู่ทะเลด้านอ่าวไทยทางทิศตะวันออกที่บ้านบางสาน อำเภอท่าศาลา จังหวัดนครศรีธรรมราช     มีความยาวลำน้ำโดยประมาณ 70 กิโลเมตร มีลำน้ำสาขาหลายสาย ส่วนใหญ่เป็นสายสั้นๆ เช่น ห้วยนบพิตำ ห้วยจิก คลองกรุงชิง ห้วยปากเจา เป็นต้น

                                      ภาพที่ 1 : คลองกลาย 

                              1.3) ลุ่มน้ำสาขาชายฝั่งทะเลภาคใต้ฝั่งตะวันออกส่วนที่ 4 มีพื้นที่ลุ่มน้ำส่วนใหญ่อยู่ในจังหวัดนครศรีธรรมราช และบางส่วนในอำเภอห้วยยอด อำเภอรัษฎา จังหวัดตรัง และอำเภอป่าพะยอม จังหวัดพัทลุง สามารถแบ่งออกเป็น 2 พื้นที่ใหญ่ๆ คือ

                                          1. พื้นที่ลุ่มน้ำปากพนัง ซึ่งมีลักษณะภูมิประเทศเป็นแนวภูเขาสูงในแนวเหนือ-ใต้ แล้วลาดเทลง       สู่แนวชายทะเลด้านทิศตะวันออก สภาพภูมิประเทศสามารถแบ่งออกได้เป็น 3 ลักษณะ คือ พื้นที่ต้นน้ำทางด้านทิศตะวันตกเป็นแนวภูเขาสูง ถัดมาเป็นพื้นที่กลางน้ำลักษณะที่ราบลุ่มลาดเขาลงสู่แม่น้ำปากพนังฝั่งตะวันตก ส่วนพื้นที่บริเวณปากแม่น้ำและด้านตะวันออกของแม่น้ำปากหนัง จัดเป็นพื้นที่ปลายน้ำ    ชึ่งมีลักษณะเป็นพื้นที่น้ำกร่อย มีป่าชายเลนและการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำเป็นบริเวณกว้าง ลุ่มน้ำปากพนังมีแม่น้ำปากพนัง       เป็นแม่น้ำสายหลัก มีต้นกำเนิดบริเวณเทือกเขานครศรีธรรมราชบริเวณรอยต่อ 3 จังหวัด คือ จังหวัดตรัง จังหวัดพัทลุง และจังหวัดนครศรีธรรมราช มีทิศทางการไหลของน้ำจากทิศใต้ขึ้นไปทิศเหนือและลงสู่อ่าวปากพนังบริเวณบ้านปากน้ำ อำเภอปากพนัง จังหวัดนครศรีธรรมราช รวมความยาวประมาณ 150 กิโลเมตร มีลำน้ำสาขา      ที่สำคัญ เช่น คลองลาไม ห้วยถ้ำพระ คลองโคกยาง คลองฆ้อง คลองเชียรใหญ่ คลองบางไทร คลองหัวไทร คลองท่าพญา คลองบางโด เป็นต้น

                                          2. กลุ่มพื้นที่ลุ่มน้ำขนาดเล็กอื่น ๆ มีสภาพภูมิประเทศเป็นพื้นที่สูงทางด้านทิศตะวันตกและลาดเทสู่พื้นที่ราบลุ่มทางทิศตะวันออก สามารถแบ่งพื้นที่ลุ่มน้ำที่เป็น 3 ลักษณะ คือ

                                                          - พื้นที่ต้นน้ำทางด้านทิศตะวันตกบริเวณเขาหลวง ซึ่งเป็นต้นน้ำของลำน้ำ/ คลองสาขาในพื้นที่ ถัดมาเป็นพื้นที่ราบเชิงเขา

                                                          - พื้นที่ราบซึ่งจัดเป็นพื้นที่กลางน้ำ

                                                          - พื้นที่ปลายน้ำที่ติดกับทะเลด้านอ่าวไทยเป็นแนวยาวรวมทั้งบริเวณปากแม่น้ำ    พื้นที่ส่วนนี้เป็นแหล่งชุมชนและพื้นที่เพาะเลี้ยงสัตว์น้ำตลอดจนป่าชายเลน กลุ่มคลองขนาดเล็กสายสั้นๆ            มีต้นกำเนิดจากเขาหลวงทางทิศตะวันตกของลุ่มน้ำ ไหลลงสู่ทะเลด้านอ่าวไทยทางด้านทิศตะวันออกในเขต อำเภอท่าศาลา อำเภอพรหมคีรี และอำเภอเมือง จังหวัดนครศรีธรรมราช โดยมีคลองสาขาที่สำคัญ เช่น คลองชุมขลิง คลองท่าแพ คลองท่าดี คลองหยวด คลองเสาธง เป็นต้น

                              แม่น้ำสายหลักของลุ่มน้ำภาคใต้ฝั่งตะวันออก มีดังนี้

• 1) แม่น้ำปากพนัง ต้นน้ำเกิดจากเทือกเขาบรรทัด    ในเขตตำบลวังอ่าง อำเภอชะอวด ไหลผ่านอำเภอชะอวดอำเภอเชียรใหญ่ และมีสาขาจากอำเภอหัวไทร ไหลมารวมกันที่บ้านปากแพรก กลายเป็น แม่น้ำปากพนังไหลลงสู่อ่าวนครศรีธรรมราช นับเป็นแม่น้ำที่สำคัญ ทางเศรษฐกิจของจังหวัดมากโดยเฉพาะทางการเกษตรกรรม บริเวณลุ่มน้ำปากพนัง และสาขาเป็นบริเวณที่ราบมีพื้นที่นา กว่าแม่น้ำปากพนังต้นน้ำ    เกิดจากเทือกเขาบรรทัด ในเขตตำบลวังอ่าง อำเภอชะอวด ไหลผ่านอำเภอชะอวด อำเภอเชียรใหญ่ และมีสาขา    จากอำเภอหัวไทร ไหลมารวมกันที่บ้านปากแพรก กลายเป็น แม่น้ำปากพนังไหลลงสู่อ่าวนครศรีธรรมราช นับเป็นแม่น้ำที่สำคัญ ทางเศรษฐกิจของจังหวัดมาก โดยเฉพาะทางการเกษตรกรรม บริเวณลุ่มน้ำปากพนัง และลำน้ำสาขาเป็นบริเวณที่ราบ มีพื้นที่นา กว่า 500,000 ไร่ มีโครงการพัฒนาพื้นที่ลุ่มน้ำปากพนังอันเนื่องมาจากพระราชดำริ ดำเนินการโดยกรมชลประทาน และแม่น้ำปากพนังเป็นที่ตั้งของท่าเทียบเรือประมงจังหวัดนครศรีธรรมราช และตลาดกลางกุ้งกุลาดำนครศรีธรรมราช
• 2) แม่น้ำหลวง เป็นสาขาหนึ่งของแม่น้ำตาปีต้นน้ำเกิดจากบริเวณทิศตะวันตกของเทือกเขานครศรีธรรมราช (ยอดเขาหลวง) และเทือกเขาภูเก็ต ส่วนที่เกิดจากเทือกเขานครศรีธรรมราช มีต้นน้ำอยู่ในเขตอำเภอพิปูนและอำเภอฉวาง ไหลผ่านอำเภอฉวางและอำเภอทุ่งใหญ่ เข้าเขตจังหวัดสุราษฎร์ธานี ในเขตอำเภอพระแสงอำเภอนาสาร ไปรวมกับแม่น้ำคีรีรัฐนิคม (แม่น้ำพุมดวง) ที่อำเภอพุนพิน เรียกว่า "แม่น้ำตาปี" แล้วไหลลงสู่อ่าวบ้านดอน จังหวัดสุราษฎร์ธานี แม่น้ำสายนี้เป็นแม่น้ำสายยาวที่สุดของภาคใต้
• 3) คลองปากพูน ต้นน้ำเกิดจากเทือกเขานครศรีธรรมราช บริเวณเขาหลวงทางด้านตะวันออกของเทือกเขาต้นน้ำอยู่ที่น้ำตกพรหมโลก ในเขตอำเภอพรหมคีรี ไหลไปทางทิศตะวันออกผ่านตำบลบ้านเกาะอำเภอพรหมคีรีและบ้านท่าแพ ตำบลปากพูน อำเภอเมืองแล้วไหลลงสู่อ่าวนครศรีธรรมราช ต้นน้ำ เรียกว่า คลองนอกท่า ใกล้ปากน้ำเรียกว่าคลองปากพูน เป็นคลองที่มีความสำคัญทางเศรษฐกิจมาแต่สมัยโบราณ
• 4) คลองปากพญา – คลองปากนคร ต้นน้ำเกิดจากแหล่งน้ำหลายสาขาในเขตเทือกเขานครศรีธรรมราช โดยเฉพาะที่เขาคีรีวง เขตตำบลกำโลน อำเภอลานสกา ไหลผ่านอำเภอเมือง ต้นน้ำเรียกว่า คลองท่าดี ผ่านตำบลกำแพงเซา ตำบลมะม่วงสองต้น อำเภอเมือง เมื่อไหลมาถึงสันทราย   ซึ่งเป็นที่ตั้งตัวเมือง คลองแบ่งแยกเป็นหลายสาขา สายหนึ่งไหลเลียบตัวเมืองขึ้นไปทางตะวันออกผ่านตัวเมือง ที่สะพานราเมศวร์ ตำบลท่าวัง ผ่านตำบลท่าซัก ออกทะเลที่ปากพญาเรียกว่าคลองปากพญา ซึ่งเป็นคลองที่มีความสำคัญในแง่ประวัติศาสตร์เศรษฐกิจของจังหวัดนครศรีธรรมราช มีหลักฐาน ว่าแต่เดิมมีขนาดกว้างและลึก เรือกำปั่นขนาดใหญ่เข้ามาติดต่อค้าขายได้ถึงตัวเมืองนครศรีธรรมราช
• 5) คลองเสาธง ต้นน้ำเกิดจากเทือกเขานครศรีธรรมราช ในเขตอำเภอลานสกา คลองนี้มีชื่อเรียกกันหลายชื่อตามท้องที่ที่คลองไหลผ่าน คือ เมื่อไหลจากน้ำตกกะโรม เรียกว่า คลองเขาแก้ว เมื่อไหลเข้าสู่อำเภอร่อนพิบูลย์ เรียกว่าคลองเสาธง เมื่อไหลผ่านบ้านโคกคราม อำเภอร่อนพิบูลย์ เรียกว่าคลองโคกคราม เมื่อไหลเข้าสู่ตำบลชะเมาเรียกว่า คลองชะเมา เมื่อถึงหนองน้ำมนต์มีคลองแยกไปลงคลองปากนคร แต่ส่วนใหญ่ออกทะเลที่ปากคลองบางจาก ตอนปลายคลองนี้จึงเรียกว่า คลองบางจาก คลองนี้เป็นคลองที่แบ่งเขต อำเภอเมืองนครศรีธรรมราชกับอำเภอปากพนังในสมัย ที่พระยาสุขุมนัยวินิต เป็นเทศาภิบาลมณฑลนครศรีธรรมราช ได้ขุดคลองนี้เชื่อมกับแม่น้ำปากพนัง เรียกว่า คลองสุขุม ที่ตำบลบางจาก กรมชลประทาน ได้สร้างประตูระบายน้ำเพื่อเก็บกักน้ำไว้ในลำคลองและป้องกันน้ำเค็ม ระบายให้แก่คลองสุขุม และช่วยการเกษตรกรรมพื้นที่ 58,200 ไร่
• 6) คลองกลาย ต้นน้ำเกิดจากเทือกเขานครศรีธรรมราชในเขตพื้นที่อำเภอนบพิตำ ไหลไปออกทะเลที่อำเภอท่าศาลา คลองกลายเป็นที่รู้จักของชาวนครศรีธรรมราช เพราะมีสะพานที่ยาวที่สุด ในจังหวัดนครศรีธรรมราช
• 7) คลองท่าทน ต้นน้ำเกิดจากเทือกเขานครศรีธรรมราชตอนบน ไหลลงสู่อ่าวไทยที่อำเภอสิชล
• 8) คลองน้ำตกโยง ต้นน้ำเกิดจากเทือกเขานครศรีธรรมราชด้านตะวันตก บริเวณน้ำตกโยง ตำบลถ้ำใหญ่ อำเภอทุ่งสง แล้วไหลผ่านตำบลปากแพรก ตำบลชะมาย ตำบลที่วัง และตำบลกะปาง เข้าสู่อำเภอห้วยยอด จังหวัดตรัง กลายเป็นสาขาหนึ่งของแม่น้ำตรัง
• 9) คลองมีน ต้นน้ำเกิดจากภูเขาสามจอม (สูง 754 เมตร) ซึ่งเป็นภูเขาลูกหนึ่งในเขตอำเภอทุ่งใหญ่ ไหลลงมาทางตะวันออกเฉียงเหนือ ผ่านบ้านห้วยญวณข้างเหนือ ผ่านบ้านเขาขาว สหกรณ์นิคมทุ่งสง บ้านทุ่งส้าน  สถานีรถไฟหลักช้าง บ้านปากน้ำ คลองจันดี ไหลไปเป็นสาขาหนึ่งของแม่น้ำหลวง หรือแม่น้ำตาปี และออกอ่าวบ้านดอน จังหวัดสุราษฎร์ธานี
• 10) คลองท่าเลา ต้นน้ำเกิดจากภูเขาวังหีบ อำเภอทุ่งสง เป็นภูเขาลูกหนึ่งในเทือกเขานครศรีธรรมราช ไหลลงทางใต้ผ่านบ้านประดู่ บ้านท่าเลา บ้านปังทอง บ้านเขาปรีดี สถานีรถไฟทุ่งสง บ้านตลาดในบ้านด่านปาบ บ้านห้วยขันบ้านเขากลาย บ้านนาหลาน้ำ บ้านฉลาง บ้านเขาโรแล้วเข้าอำเภอห้วยยอด อำเภอเมืองตรัง และออกทะเลอันดามันที่อำเภอกันตัง จังหวัดตรัง
• 11) คลองท่าโลน ต้นน้ำเกิดจากภูเขาปลายเบิกใกล้ ๆ กับภูเขาวังหีบในอำเภอทุ่งสง ไหลลงทางใต้ ผ่านบ้านท่าเลา บ้านเป็นคุ้ง ที่ว่าการอำเภอทุ่งสงด้านตะวันออก บ้านในหวัง บ้านด่านปาบ บ้านห้วยขัน แล้วรวมเข้าเป็นลำน้ำเดียวกันกับคลองท่าเลา ไหลผ่านภูเขากลาย บ้านเขาโร เข้าอำเภอห้วยยอด อำเภอเมืองตรังและออกทะเลอันดามันในเขตอำเภอกันตังที่ปั่นหยี จังหวัดตรัง
• 12) คลองสังข์ ต้นน้ำเกิดจากภูเขานางนอน ในอำเภอทุ่งใหญ่ ไหลผ่านตำบลกรุงหยัน ตำบลท่ายาง ตำบลทุ่งสัง ไหลไปบรรจบกับแม่น้ำตาปี ที่ตำบลทุ่งสัง ยาว 30 กิโลเมตร

                   2) ลุ่มน้ำชายฝั่งทะเลภาคใต้ฝั่งตะวันตก

                              2.1) ชายฝั่งทะเลภาคใต้ฝั่งตะวันตก ประกอบด้วยแม่น้ำสายหลัก 1 สาย คือ แม่น้ำตรัง บริเวณต้นน้ำอยู่ในเขตอำเภอทุ่งสง เป็นที่ลาดชันสูง สภาพป่าไม้มีความอุดมสมบูรณ์ แม่น้ำตรังไหลจากทิศตะวันออกเฉียงเหนือของอำเภอทุ่งสงไปทางทิศตะวันออกเฉียงใต้ ลุ่มน้ำสาขาแม่น้ำตรังอยู่ในจังหวัดตรังเกือบทั้งหมดยกเว้นตอนบนของลุ่มน้ำตรังอยู่ในพื้นที่อำเภอทุ่งสง และอำเภอบางขัน จังหวัดนครศรีธรรมราช มีลักษณะเป็นทั้งที่ราบลุ่มชายฝั่งทะเล ที่เนินและภูเขา ด้านทิศตะวันออกเป็นแนวเทือกเขาบรรทัด ด้านทิศเหนือและด้านทิศตะวันตกเป็นแนวเขาเตี้ยๆ และด้านทิศใต้เป็นชายฝั่งทะเลอันดามัน ลักษณะภายในพื้นที่บริเวณริมแม่น้ำเป็นที่ราบและเป็นลูกคลื่น บริเวณขอบเขตลุ่มน้ำเป็นที่ลาดเชิงเขาลาดเอียงจากแนวเขาโดยรอบลงสู่แม่น้ำตรัง ลุ่มน้ำตรังมีแม่น้ำตรังเป็นลำน้ำหลัก โดยมีต้นน้ำกำเนิดจากเทือกเขาบรรทัดในเขตอำเภอทุ่งสง จังหวัดนครศรีธรรมราช ซึ่งเรียกว่า คลองท่าหลวงจนกระทั่งถึงอำเภอรัษฎา จังหวัดตรัง จึงเรียกว่าแม่น้ำตรังไหลผ่านอำเภอรัษฎา อำเภอห้วยยอด อำเภอวังวิเศษอำเภอเมืองตรัง และอำเภอกันตัง ไหลลงสู่ทะเลที่อำเภอกันตัง มีความยาวทั้งสิ้นประมาณ 130 กิโลเมตร มีลำน้ำสาขาที่สำคัญของแม่น้ำตรังมีจำนวน 5 สาย ได้แก่ คลองลำดัง คลองชี คลองลำภูรา คลองนางน้อย และคลองสว่าง

                   3) ลุ่มน้ำตาปี

           แหล่งน้ำธรรมชาติลุ่มน้ำตาปี ประกอบด้วยแม่น้ำสายหลัก 2 สาย คือ 1) คลองจันดี ต้นน้ำอยู่บริเวณเทือกเขาหลวง อำเภอฉวาง จังหวัดนครศรีธรรมราชไหลผ่านบ้านจันดี ลงสู่แม่น้ำตาปี 2) คลองสินปุน เกิดจากเทือกเขาในเขตอำเภอคลองท่อม จังหวัดกระบี่ไหลเข้าสู่อำเภอทุ่งใหญ่ จังหวัดนครศรีธรรมราช

                   4) ลุ่มน้ำทะเลสาบสงขลา

               แหล่งน้ำธรรมชาติลุ่มน้ำทะเลสาบสงขลา ประกอบด้วยแม่น้ำสายหลัก 1 สาย คือ คลองป่าพะยอม ต้นน้ำเกิดจากเทือกเขาหินกลิ้งและควนหินแก้ว อำเภอควนขนุน จังหวัดพัทลุง ไหลลงสู่พรุควนเคร็ง อำเภอชะอวด จังหวัดนครศรีธรรมราช

หนองน้ำ